امتیاز مثبت
۰
 
از منظر قرآن کریم بررسی می شود؛
ریشه یابی اقتصاد اسلامی
کار و تلاش از منظر قرآن کریم
تاریخ انتشار : شنبه ۱۲ اسفند ۱۳۹۱ ساعت ۰۹:۴۸
کد مطلب: 1159
 
 
زینب اسلام پور
چکیده :
آنچه می خوانیم گوشه چشمه است از تعریف لغت جهاد ، انواع آن و تفسیر هر یک پس از آن به اقتصاد و مفهوم آن در جمهوری اسلامی می پردازیم در اصل اقتصاد اسلامی را ریشه یابی ، تعریف و مفهوم سنجی می کنیم و همچنین که پیش می رویم جهاد اقتصادی را از مبناهای مختلف پی گرفته و تأثیر کار و تلاش را در عرصه ی جهاد اقتصادی بررسی می کنیم از سخنان رهبر عالی قدر انقلاب استفاده کرده ایم .

همچنان که ایشان ملت را به روحیه ی جهادی تشویق می کنند ما نیز با پیروی از این نظریه نتیجه ی حاصل از تحقیق را بیان کرده ایم .

در این امر سعی بر این بوده است که از کتاب قانون (مقدس) سخنان گرانبها و احدایث نظریات بزرگان و کتب معتبر استفاده شده است که در آخر معرفی شده اند .

مقدمه :
گزیده ای از آنچه ...

دنیای امروزی دل مشغولی های فراوانی دارد بیشتر مردم برای کسب مقام و ثروت تلاش می کنند بی توجه به اینکه تلاش در قرآن و احادیث به معنای دیگری آمده است . تلاش به شکل جهد ، جاهد و جهاد بیان شده است و به یک مفهوم کلی پسنده می کند که آن جهاد یعنی کار وتلاش برای روزی حلال است درست است که جهاد مفهوم ظاهری کار وتلاش را دارد اما یک مفهوم باطنی به نام تهذیب نفس و بخشش به دیگران را نیز دارد یعنی همین طور که برای روزی خود تلاش می کنیم از آن به دیگران ببخشیم و این همان جهاد اکبر است و دیگر شبهه ی ما اقتصاد است . اقتصاد تنها مفهوم پول و درآمد را ندارد بلکه یک مفهوم کلی بر پایه ی ساخت آینده یک جامعه به صورت جامع را دارد یعنی بتوان برای اقتصاد آنچنان برنامه ریزی کرد که کشور را به سوی معروف سوق دهد نه منکر و تلفیق جهاد و اقتصاد توسط رهبر انقلاب اسلامی در سال ۹۰ جهاد اقتصادی بود که آنرا برای این سال نامگذاری کردند ما نیز آنرا چنین پی می گیریم :

هرچند دنیا محل گذراست
اما تو زود گذر مباش
راه حل این دنیا سخن است
اما توسخنور مباش
خوشی این دنیا مبهم است
ولی تو سرخوش از فخر مباش
دنیا محل کاشتنی است
اما تو مرغ سحر مباش

جهاد :

جهاد لغتی عربی است که ریشه آن جَهَد است و در فرهنگ لغت فارسی به معنای کار ، تلاش و یا جنگ برای بدست آوردن چیزی است .
از نظر قاموس قرآن جهاد به معنی تلاش توأم با رنج است و در سوره بقره آیه ی۲۱۷ چنان می خوانیم که :
« جاهَدتُ العَدُوَّ » یعنی در جنگ با دشمن مشقّت بر خود هموار کنید .
و در سوره ی عنکبوت آیه ی ۶ آمده است که :

« و من جاهَدَ فَانَّمِا یُجاهِدُ لِبفَسهِ اِنَّ اللهِ لَغنِّی عَنِ العالمین » هر که تلاش کند و خود را بر زحمت اندازد فقط برای خویش تلاش می کند خداوند از مردم بی نیاز است .
از این رو در می یابیم که جهاد در قرآن جایگاه ویژه و استواری دارد چنانکه پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله فرمودند :
« الخیرُ کُله فی السیف و تحت ظلل السیف ؛ » همه ی خوبی ها در شمشیر و زیر سایه ی آن است .

ابوذر عفاری از پیامبر اکرم (ص) پرسیدند کدامیک از اعمال نزد خداوند دوست داشتنی تر است ؟ آن حضرت فرمودند : ایمان به خدا و جهاد در راه او .
« قاتِلوُا الذینَ لایؤمِنونَ بِاللهِ و لا بالَیوم الاخِر وِ لایُحرَمُونَ ما حَرَّم اللهُ و رَسولُهُ و لایَدینونَ دینَ الحَقُ مِنَ الذینَ اوتُوا الکتابَ حَتّی یُعطُوا الجزَیَهَ عن یَدٍوهُم صاغِرونَ .»

آیه ی فوق در مورد اهل کتاب است . اهل کتاب یعنی غیر مسلمانانی که به یکی از کتب آسمانی انتساب دارند مانند یهودیها و نصاری (مسیحیان ) و شاید مجوسیها .

این آیه ، آیه ی جنگ با اهل کتاب است و در عین حال نمی گوید که با اهل کتاب بجنگید ، می گوید با آنان که به خدا ایمان ندارند به آخرت هم ایمان ندارند و به حرام و حلال خدا وقعی نمی گذارند (یعنی حرام خدا را حلال می کنند .) و به دین حق متدین نیستند به آنان که این چنین و آن چنانند از اهل کتاب بجنگید تا سرحد جزیه دادن یعنی اگر حاضر شدند جزیه بدهند و در مقابل شما خاضع شدند دیگر بعد از این نجنگید . 

فلسفه و هدف جهاد :

یکی از مسائل این است که اسلام جهاد را برای چه وضع کرده است ؟ بعضی معتقدند اساساً در دین نباید جهاد و قانون جنگ وجود داشته باشد چون جنگ چیز بدی است . دین باید بر ضد جنگ باشد نه اینکه خودش قانون جنگ وضع کرده باشد ، در صورتیکه ما می دانیم یکی از فروغ دین جهاد است .

هنگامیکه از ما می پرسند فروع دین چندتاست ؟ می گوئیم ده تاست . نماز ، روزه ، خمس ، حج ، جهاد و . . .
از جمله مورادی که مسیحیان فوق العاده علیه اسلام تبیلغ می کنند همین است می گویند اولاً چرا چنین ماده قانونی در دین اسلام وجود دارد ؟ و ثانیاً مسلمین به واسطه همین اجازه قانونی از طرف اسلام با ملتها وارد جنگ شدند و اسلام را به زور به ملتها تحمیل کردند ، جهادهای اسلامی همه جهاد تحمیل عقیده بود ، برای این بود که اسلام را به زور تحمیل کنند و اسلام هم به زور تحمیل شد می گویند جهاد با یک اصل عمومی حقوق بشر به نام (آزادی عقیده ) مغایرت دارد. مسأله اول درباره اصل مشروعیت جهاد است درباره اینکه آیا صحیح است که در متن یک دین و در متن قانون آن قانون جنگ وجود داشته باشد یا نه ؟ معترض می گوید : نه چون جنگ بد است و دین هم همیشه باید مخالف بدیها باشد پس باید مخالف جنگ یعنی طرفدار صلح باشد. وقتی می خواهد با جنگ مخالف باشد پس نباید قانون جنگ داشته باشد و هیچ وقت هم نباید بجنگد مسیحی ها این جور تبلیغ می کنند ولی این حرف سست و بی اساس است .

آیا جنگ مطلقاً بد است ؟ حتی در مقام دفاع از یک حق ، و یا تهاجم و تجاوز بد است ؟ پس باید مورد و منظور جنگ را بدست آورد . که برای چه منظور و هدفی است ؟ یک وقت است که جنگ تهاجم است یعنی فرد یا ملتی چشم طمع به حقوق دیگران مثلاً به سرزمین دیگری می دوزد چشم طمع به ثروت مردمی می دوزد و یا تحت تأثیر جاه طلبی فراوان قرار می گیرد و ادعا می کند که نژاد من فوق همه ی نژادهاست و بر همه ی نژادهای دیگر باید حکومت کند . این هدفها ، هدفهای نادرست است . جنگی که بخاطر تصاحب سرزمینی باشد یا بخاطر تصاحب ثروت مردمی باشد تهاجم است ولی اگر جنگی برای دفاع تهاجم باشد ؛ دیگری به سرزمین ما تهاجم کرده است به مال و ثروت ما چشم دوخته است در اینجا دین چه باید بگوید ؟ جنگ مطلقاً بد است ، دست به اصلحه و شمشیر بردن بد است ما طرفدار صلحیم بدیهی است که این سخن مسخره است . ما به کسی که به ما تهاجم کرده است بگوئیم ما اهل صلح و سازشیم این صلح نیست تسلیم است .

از سخن جنگ و جهاد یدی که جدا شویم به جهاد غیر ملموس یعنی جهاد فکری و ذهنی می رسیم تفکیک جهاد چنین است جهاد اکبر که به معنای تقویت و تهذیب نفس سرکش انسان است که سرشاخه های مختلف دارد که در ادامه به آن می پردازیم و دوم جهاد اصغر است که از آنجایی که مبحثی کثیر نداشت در ابتدا به آن پرداختیم که همان جهاد در میدان جنگ بود .

و امام جهاد اکبر چنین است که :

زندگی روشنی بخش و سازنده ی بشری جز کششی و کوشش و مبارزه برای تکامل و بهتر زیستن و ساختن مدنیه فاضله معنای دیگری ندارد . خوردن و خوابیدن ، ساختن و ویران کردن ، شبانه روز برای شکم دویدن و باز هم دویدن در سایه ی سرنیزه زیستن و از خورشید فروزان دانش و کمال ، تمدن و ترقی و تنقیه ی قوای اخلاقی بی نصیب بودن را نتوان زندگی شرافتمندانه ی انسانی نامید . سومین پیشوای شیعیان حضرت حسین بن علی (ع) زندگی را جز عقیده و جهاد نمی داند .

جهاد در راه عقیده و ایمان ، جهاد در راه آزادی و استقلال ، جهاد در راه آزادی و بازیافتن حقوق از دست رفته ؛ جهاد در راه یاری ستمدیدگان و بالأخره جهاد با نفس که در مرتبه اول اهمیت بوده و به فرموده پیامبر عالیقدر اسلام « جهاد اکبر » است . و اصولاً هدف بعثت انبیاء و رسالت پیغمبر گرامی بشر به سوی روشنایی و تمدن و ترقی می باشد و ساختن و تربیت یک انسان از نظر پیامبر عظیم الشأن اسلام از هر چه خورشید بر آن می تابد برتر و پر ارج تر است . چنانکه در پیشگاه قرآن کریم بزرگی و شخصیت از آن کسی است که در کسب ملکات فاصله را از دیگران ربوده باشد .

مبارزه ی با نفس در دید اسلام از آن نظر در خور اهمیت است که پایه ی نظم و مدار حسن جریان زندگی انسان می باشد . و اگر زندگی تنها بر محور ارزش های مادی دور بزند و از معنویت بهره ای نداشته باشد بشر را بیش از پیش با تیره روزی و بی بند و باری قانون شکنی ، سلب آسایش و آرامش ، عدم اعتماد و اطمینان به یکدیگر و دست به گریبان ساخته به سوی پرتگاه سقوط می کشاند . خوی درندگی ، وحشی گری ، تجاوز و خصلت حیوانی در او تقویت شده علوم ، اکتشافات ، اختراعات ، صنایع و . . . که باید در راه اسایش و آزادی انسانها و تخفیف بار زندگی بکار گرفته شود آلت پیشبرد اغراض و منافع خود خواهان و دنیا طلبان قرار گرفته برای اسارت و فریب توده ها و نابودی ملتها بی پناه بکار می رود چنانکه در جهان تاریک کنونی که زیر بنای زندگی ، بر پایه ی مادیت استوار بوده و از سجایای اخلاقی و اصول انسانی در آن خبری نیست می بینیم که تمدن ماشینی پیشرفتهای تکنولوژی کشف اتم ، ساختن قمر مصنوعی ، تسخیر فضا ، رفتن به کره ماه و . . . نه تنها از وحشی گری ها و خوی حیوانی بشر نکاسته و دردی از دردهای اجتماع را دوا نکرده است بلکه اضطراب و سرگردانی بشر را بیشتر کرده و خونریزی را بیش از دوره ی غار نشینی در جامعه حکم فرما ساخته و دنیا را در لب پرتگاه جنگی خانمانسوز نگاه داشته است . و تمام نیرو ابر قدرتهای جهان در راه ساختن اسلحه های مدرن تر برتر صرف می شود .
مبارزه با نفس علاوه بر اینکه در پایه و نظم زندگی بشر دارای اهمیت خاصی می باشد در نهضت ها و جنبش های ضد استعماری نیز نقـش بسزایی ایفا می کند و میتوان گفت که دیگر مبارزات مقدس انسانی تا حد زیادی به آن بستگی دارد و بشـر تا در مبارزه با نفس پیروزی بدست نیاورد در دیگر مبارزات مشـکل بتواند شاهد پیروزی را در آغوش گیرد زیرا مبارزات انسان با دیگران ( اگر در راه هـدفی مقدس و مشخـص باشد ) به فداکاری ، پایداری ، اتحاد و اعتماد و دیگر لوازم اولیه ی هر مبـارزه اصیـل نیازی کامل دارد و تا نفس در کـنترل انسان قرار نگیرد به دست آوردن این عوامـل اگر محال نباشد بسی دشوار است و فرضاً اگر بدست آید از آنجـا که زیر بنای قوی و اصیل نداشته بر پایه ای سست و ارزان اسـتوار است هـمیشه در حال ریزش بوده با کوچکترین حادثه ای در هم فرو خواهد ریخت .

کسی که نتوانسته با نفس خویش مبارزه کند هواهای نفسانی را زیر پا گذارد نفس اماره را تحت کنترل خود در آورد و کوتاه سخن انسانیکه نتوانسته خود را بسازد نمی تواند در راه هدف و عقیده از منافع شخصی چشم بپوشد یعنی :
- جاه و مقام را نادیده بگیرد .
- از خود خواهی خودنمایی و خود بینی بپرهیزد .
- از بند و بست زیر پرده با دشمن خود داری ورزد .
- به هم رزمان خود خیانت نکند .
- صداقت صفا ، عهد و پیمان با همکاران را محترم شمارد .
- اسلحه ای را که باید به سمت دشمن بگیرد به سمت دوست و همکار نشانه بگیرد .
- اگر در مبارزه شکست خورد خود را نبازد و از هدف باز نماند .
- اگر پیروز شد ذوق زد ه نگردد و پا از گلیم خود فراتر ننهد .
- اگر همکار و یا همکاران وی محبوبیت مردمی بیشتری پیدا کردند و از او جلو افتادند حسد نورزد و به کار شکنی و نفاق افکنی دست نیازد .
- از پشت خنجر نزند .
- در مبارزه سستی نورزد .
- عقب نشینی نکند .
- تسلیم نشود .
- با دشمن نسازد .
- خلل نا پذیر باشد .
و . . .
این صفات برجسته و اصیل انسانی فقط در سایه ی خودسازی و مبارزه ی با نفس می آید و کسیکه با این صفات آراسته و مسلح نباشد در زندگی فاقد رمز موفقیت بوده و آنگاه که به میدان مبارزه قدم گذارد هر چند که در پیکار جویی و جوانمردی قهرمانی بنام باشد اگر شکست و ننگ بار نیاورد نمی تواند راستی و درستی هدف و مقصود را بازیابد و از میدان نبرد پیروزمندانه باز گردد .
چنانکه گفته اند « برای ورود در معرکه تنها انقلابی بودن کفایت نمی کند باید پیچ پرتکبر سرپیچی و تجاسر ، تن را خورده و لبه ی جانرا فرسوده باشد .
مفهوم جهاد اکبر را دریافتیم و جهاد اکبر یا مبارزه با نفس به صورت اشکالی چون انفاق ، خمس و هدیه و . . . است که یکی از آنها را پی می گیریم .

انفاق : حضرت امام باقر (ع) می فرماید :
از جمله سخنانی که خداوند در مناجاتهای موسی (ع) به او فرمود این بود که بر بعضی از بندگان خود بهشت را روا کردم و آنها را بدون حساب داخل بهشت می نمایم در آنجا به ایشان حکومت می دهم ، موسی (ع) عرض کرد : پروردگارا ! آنها چگونه مردمی هستند ؟ ندا رسید : کسانیکه باعث شادمانی مؤمنی گردند .

مثل کسانیکه اموال خود را در راه خدا انفاق کنند همانند بذری است که هفت خوشه برویاند و در هر خوشه یکصد دانه باشد و خداوند آنرا برای هر کس بخواهد ( و شایستگی داشته باشد ) دو یا چند برابر می کند و خدا ( از نظر قدرت و رحمت ) وسیع و (به همه چیز ) داناست.
نکته ها : سفارش به انفاق وضع از اسراف و تبذیر ، بهترین راه برای حل اختلافات طبقاتی است ، همچنان که پیدایش و گسترش ربا ، زمینه ساز و به وجود آورنده ی طبقات است ، لذا در قرآن آیات لزوم انفاق و تحریم و ربا در کنار هم آمده است .

کسانیکه اموال خود را در راه خدا انفاق می کنند و سپس به دنبال آنچه انفاق کرده اند منت نمی گذارند و آزاری نمی رسانند پاداش آنها برایشان نزد پروردگارشان (محفوظ ) است و نه ترسی دارند و نه غمگین می شوند.

گفتار پسندیده و گذشت ( از تندی آنان ) از بخششی که به دنبال آن آزادی باشد بهتر است و خداوند بی نیاز و بردبار است . با مـنت ، اثر اتفـاق از بین می رود چون هدف از انفاق ، تطهیر روح از بخل است ، ولی نتیجه ی منت ، الوده شدن روح می باشد ، منت گذاری ؛ یا در صدد بزرگ کردن خود و تحقیر دیگران است و یا می خواهد نظر مردم را به خود جلب کند که در هر صورت از اخلاص به دور است .

در انفاق چه کسانی در اولویت هستند ؟
فقراء در مال اغنیا حقی دارند ، ( کسانی هستند که ) از شدت عفاف و آبرو داری ، شخص بی اطلاع ، آنها را غنی می پندارد اما آنها را از سیما و چهره هایشان می شناسی ،آنان هرگز با اصرار از مردم چیزی نمی خواهند .
فقرای گمنام و محترم در اولویت هستند ، فقرای فامیل و بستگان .

تا اینجا جهاد را یشه یابی کرده توصیف نموده و با آن به خوبی آشنا شدیم حال می خواهیم با مفهوم اقتصاد آشنا شده و اقتصاد اسلامی را بشناسیم ؛
اسلام دارای سیستم و نظام خاص اجتماعی و اقتصادی و فرهنگی است که برای تمام ابعاد و شئون زندگی فردی و اجتماعی قوانین خاصی دارد و جز آن را برای سعادت جامعه نمی پذیرد .

پیامدهای جهان شناسی علوی در اقتصاد

پیامدهای طولی و عرضی این گونه نگاه به مقوله ی جهان بسیار گسترده است و پرداختن به همه ی آنها نوشتاری مفصل و مستقل می طلبد اما برای نشان دادن تأثیر این نوع جهان شناسی برخی پیامدهای آنرا در عرصه ی اقتصادی برمی شمریم هر چند شماری از پیامدها در مقابل پیامدهای دیگر منتقل و متباین نیست و به نحو « ذکر خاص بعد از عام » است به لحاظ اهمیت هر کدام را به نحو مستقل به شرح باز می گوییم؛
۱- اگر « نظام اقتصادی مجموعه ای از الگوهای رفتاری است که شرکت کنندگان در نظام را به یکدیگر و به اموال و منابع پیوند می دهد و براساس مبانی مشخص ، در راستای اهداف معینی به صورت هماهنگ سامان می یابد» و اگر انسان جهان را محل آزمایش بداند و علاوه بر علت های مادی و محسوس ، علل غیر مادی را در جهان بپذیرد ، به یقین رفتارهای اقتصادی چنین انسانی در حوزه ی تولید ، توزیع و مصرف ، بسیار متفاوت با رفتارهای اقتصادی انسانی خواهد بود که جهان را چنین نمی بیند و معتقد به نظام طبیعی در جهان بوده تنها معیار تعیین کننده نوع رفتار اقتصادی را هماهنگی با آن نظام می داند . نتیجه ی چنین وضعیتی در تفاوت دو نظام اقتصادی آشکار خواهد شد .

۲- وقتی خداوند در جهان غیب دارای خزاین غیبی است که محسوسات و امور مادی مراتب نازله ی آنند و هر چه از آن خزاین نازل شود هیچ گونه نقص و کاستی در آنها پدید نمی آید معلوم می شود که منابع اقتصادی جهان غیر محدود است ؛ هر چند بالفعل (نازل شده ی مادی ) محدود باشد اما براساس مبانی فلسفی اقتصاد لیبرال سرمایه داری ، امور غیر مادی و غیر قابل تجربه ی حسی هیچ گونه جایگاهی نداشته ، منابع اقتصادی موجود طبیعت محدود و افزایش ناپذیر است . آنان در تعریف علم اقتصاد می گویند : « اقتصاد تخصیص بهینه ی منابع محدود برای نیازهای نا محدود است » .
اما از دیدگاه علی (ع) این منابع نامحدود دست یافتنی اند و خداوند می تواند در هر زمانی از خزاین غیب خود بر منابع مادی بیفزاید .

۳- در جهان شناسی علوی ، نظام طبیعی ، دور از مشیت و اداره ی لحظه به لحظه ی خدا نیست و « دست نامرئی آدام اسمیت » از آستین سیستم قیمت های بازار آزاد بیرون نمی آید تا پیام آور آزادی همگانی و رقابت کامل – دور از دخالت تکوینی و تشریعی خداوند – باشد ؛ بلکه امور حوزه ی اقتصاد – همانند همه ی امور جهان مادی و غیر مادی جهان هستی – در معرض فیض مستقیم و مستمر الهی است . در تنظیم امور اقتصادی نیز به نوی که خداوند راضی باشد هم اداره و مشیت تکوینی الهی دخالت دارد و هم به هدایت تشریعی خالق هستی برای دست یابی به سعادت دنیا و آخرت بشر ، امری لازم است .

۴- اگر انسان دنیا را محل گشت ، و جهان آخرت را محل برداشت آن بداند و عمل او بذری باشد که در دنیا کاشته می شود و بهشت محصول و سودی است که به انسان می رسد ، سود و زیان و در نظر او معنا و مفهوم دیگری پیدا می کند . چه بسا فرد مؤمنی در صحنه ی فعالیت های اقتصادی ، زیان ببیند ، اما به رغم آن ، جامعه سود آخرتی و زیان مادی دنیایی ، سود فراوانی برده است و خود را سودمند می بیند . انسهانها در پرتو چنین باورهایی از لذت های زودگذر مادی صرف نظر می کنند و با ایثار و فداکاری ، مصالح جامعه را بر مصال فردی خود ترجیح می دهند .

حداکثر کردن سود شخصی در فعالیتهای اقتصادی ، نشئت گرفته از مسئله ی حب ذات است که در نهاد هر انسانی نهفته است ؛ اما تفسیر سود به سود مادی اقتصادی مشکل بزرگی پیش پای اقتصاد امروز قرار داده است ؛ چرا که معمولا ً جمع بین منافع مادی افراد و جامعه غیر ممکن است و دست نامرئی آدم اسمیت نیز در قالب سیستم قیمت ها ، ناتوان از حل چنین مشکلی است و افراد حاضر نمی شوند برای منافع عمومی و جامعه از منافع خود چشم بپوشند بنابراین بین منافع فردی و عمومی ، تضاد و ناسازگاری شدیدی پدید می آید و افراد با قدرت اقتصادی ، روز به روز بر امکانات و توان خود می افزایند افراد ضعیف و محروم باید محرومیت بیش تری تحمل کنند . اما این مشکل با تفسیری که امیرالمؤمنین (ع) از سود ارائه داده است ، قابل حل می باشد.

۵- از دیدگاه امام علی (ع) در جهان – از جمله در صحنه های اقتصادی – دو نوع علت ( مادی و غیبی ) وجود دارد . همه ی علل مادی و غیبی ، فیض علیت خود را هر لحظه از خدا می گیرند .

خداوند می تواند در هر لحظه ی که مصلحت بداند ، علتی را از علیت ساقط کند ؛ همانگونه که در واقعه ی به آتش افکندن حضرت ابراهیم (ع) چنین کرد . به علاوه اعتقاد به اسباب غیر مادی می تواند در امور اقتصادی آثار مهمی داشته باشد . به گفته ی یکی از محققان اقتصاد اسلامی :

این نگرش در اقتصاد اثر مهمی دارد ؛ برای مثال ریشه کن کردن فقر، یکی از اهداف اقتصادی است و توزیع عادلانه ثروت ، سبب مادی ریشه کن کردن فقر است . در نظام اقتصادی مبتنی بر جهان بینی مادی تنها چنین اسبابی (سبب های مادی ) مورد توجه قرار می گیرد و سبب های غیر مادی ریشه کن کردن فقر انکار می شود ، در حالی که در نظام اقتصادی اسلام این اسباب از اهمیت ویژه ای برخوردار است . معصومان عواملی مانند کمک خواستن از خداوند ، کردار نیک ، صدقه دادن ، نماز شب گذاردن و بسیار « لاحول و لا قوه إلاّ بالله » گفتن را سبب از میان رفتن فقر دانسته اند . همچنین حاکمیت تقوای الهی را در جامعه از عوامل نزول برکات ، باز شدن درهای رحمت الهی و از میان رفتن فقر در جامعه شمرده است . بنابراین در ساختار نظام اقتصادی اسلام ، تجزیه و تحلیل های اقتصادی و سیاست گذاری ها باید به این عوامل توجه کرد .

راه کارهای تحقق عدالت اقتصادی
۱. قوانین و حقوق عادلانه

حقوق به دو دسته ی کلی قابل تقسیم است :
الف) حقوقی که عقل انسان ، دلیل ق بودن آن را با ملاحظه ی ارتباط بین فعل و هدف ، به طور مستقل کشف و اثبات می کند ؛ مانند حق معاشی که زندگی بدون اثبات و اجرای این حق ناممکن می شود .
ب) حق بودن دسته ی دیگری از حقوق با ملاحظه ی رابطه ی بین فعل و هدف ادراک نمی شود و این حقوق فقط از مبدأ وحی دست یاقتنی اند که به مقتضای مصالح و نیاز انسانها ، تنظیم و ابلاغ می شوند .

دسته ی دوم ، قابل جعل و قرار داد نیستند و آن دسته که قراردادی اند نیز ممکن است در عرف های نفوذ آنها، تغییر کنند یا به برخی از آنها توجه کافی نشود . رمز ناموفق بودن نظام های اقتصادی غیر اسلامی ، نداشتن حقوق اساسی و قوانین ریشه دار در وحی است ؛ ولی حقوق مذکور در نظام اقتصادی اسلام ، به طور دقیق و روشن مطر شده و ما از کلام امام علی (ع) در این زمینه بهره گرفته ایم .

۲. تربیت اسلامی و اعتقاد به معنویات

عدالت اقتصادی با زور و سلطه محقق نمی شود و با الهام از آیه ی ۲۵ سوره ی حدید می توان اظهار داشت که تا خواست مردم به اجرای عدالت تعلق نگیرد و همکاری لازم با مجریان انجام نپذیرد ، عدالت اقتصادی در جامعه حاکم نمی شود . خداوند پس از بیان هدف برانگیختن انبیاء و ارسال کتاب قانون می فرماید :

« لیقومَ الناسُ بالقسط » تا مردم به قسط رفتار کنند و آنرا به پا دارند ؛ از این رو ، فراهم ساختن زمینه های کافی برای عدالت خواهی و به عبارتها دیگر ، غبار روبی از روی فطرت عدالت خواهی ضرورت دارد این مطالب با توجه و اعتماد به حقانیت حقوق اسلامی از یک طرف و توجه به معاد و محاسبه ی اعمال از طرف دیگر در جامعه ی اسلامی نظارت و هدایت می شود .
حضرت می فرماید : « پس آنکه خدا او را مالی بخشید از آن به خویشاوندان خود رساند و خوان مهمانی نیکو بگستراند و اسیر را آزاد سازد و رنج دیده را بنوازد و مستمند را بهره مند دارد و وام وامدار را بگزارد و برای درک ثواب ، خود را به شکیبایی وا دارد در تحمل بلاها و پرداخت حقوقی که بر گردن دارد . »

با سفارشهای اخلاقی و تربیت درست و اعتقاد به مبدأ و معاد، تحقق عدالت اقتصادی و گذشتن از حقوق خود یا پاس داشتن حقوق دیگران میسر می شود .

۳. حکومت اسلامی :

تجربه ی عملی نظام های سرمایه داری ، انتظار اجرای احکام و مقررات ، بدون دخالت یا نظارت دولت به طور خودکار و با اراده ی شخصی را نا صحیح و غیر ممکن جلوه داده است و هم اکنون همه ی کسانیکه از آزادی اقتصادی و . . . دم می زنند و هنوز بدان پایبند هستند دخالت یا نظارت دولت را ضرور می شمارند ، نکته قابل اهمیت نوع نگرش نظام ها به مسئله ضرورت دولتهاست .

پس از شناخت اقتصاد اسلامی و مفهوم اقتصاد در اسلام ، اقتصاد از منظر دولت خود را پی می گیریم و نظام اقتصادی جمهوری اسلامی ایران را بررسی می کنیم :
نظام اقتصادی جمهوری اسلامی ایران بر پایه سه بخش است : دولتی ، تعاونی و خصوصی .

۱- بخش دولتی شامل کلیه صنایع بزرگ ، صنایع مادر ، بازرگانی خارجی ، معادن بزرگ ، بانکداری ، بیمه ، تأمین نیرو سدها و شبکه های بزرگ آب رسانی ، رادیو و تلویزیون ، پست و تلگراف و تلفن ، هواپیمایی ، کشتی رانی ، راه و راه آهن و مانند اینها است که به صورت مالکیت عمومی و در اختیار دولت است .
۲- بخش تعاونی شامل شرکتها و مؤسسات تعاونی تولید و توزیع است که در شهر و روستا طبق ضوابط اسلامی تشکیل می شود .

۳- بخش خصوصی شامل آن قسمت از کشاورزی ، دامداری ، صنعت ، تجارت و خدمات می شود که مکمل فعالیتهای اقتصادی دولتی و تعاونی است .
این نوع نظام در اصل چهل و چهارم قانون اساسی آمده است . مالکیت در این سه بخش تا جایی که با اصول دیگر این فصل مطابق باشد و از محدوده ی قوانین اسلام خارج نشود و موجب رشد و توسعه اقتصادی کشور گردد و مایه ی زیان جامعه نشود مورد حمایت قانون جمهوری اسلامی است . تفصیل ضوابط و قلمرو و شرایط هر سه بخش را قانون معین می کند .تا به اینجا جهاد را شناختیم ، با مفهوم آن آشنا شدیم آنرا ریشه یابی و دسته بندی کرده و به توصیف و تفسیر انواع جهاد پرداختیم اقتصاد را نیز ورق زده و آنرا از منظر امام علی (ع) پی گرفتیم و همچنین اقتصاد اسلامی و کنترل اقتصاد اسلامی در ایران را نیز پی گیر شدیم اکنون این دو را تلفیق کرده و برای شناخت جهاد اقتصادی و تفسیر آن این چنین ادامه می دهیم که :

جهاد اقتصادی نیز چون همان کلمه ی جهاد به دو دسته است یکی جهاد اکبر و دیگری جهاد اصغر .
به این دلیل ابتدا جهاد اصغر را توصیف کرده که تنها در یک باب است .

جهاد اصغر : در میدانهای جنگ است پس آنچه از غنیمتهای جنگی بدست می آید و یا جهادی که غنیمتهای جنگی را با مسلمین دیگر تقسیم کند جهاد اصغر نام دارد چنانکه دانستید بسیار واضح و روشن است و چون به این صراحت است پس نیازی به تشریح ندارد .

جهاد اکبر : جهاد اکبر در اقتصاد به لحاظ مختلف آمده است . یکی اینکه از اموال ببخشی که در بحث جهاد با آن آشنا شدیم دیگری اینکه تهذیب نفس کنی و با گذشت خود ببخشی .

اما شیوه ی برقراری جهاد اقتصادی در جمهوری اسلامی ایران :
روحیه جهادی و استحکام معنویت ، لازمه جهاد اقتصادی (مقام معظم رهبری)

برای آشنایی بیشتر چنین پی می گیریم که :
همزمان با نخستین روز سال ۱۳۹۰ ، آیه الله العظمی خامنه ای رهبر معظم انقلاب اسلامی ، در جمع زائران و مجاوران بارگاه ملکوتی حضرت ثامن الحجج امام علی بن موسی الرضا (ع) در سخنان مهمی ضمن ارزیابی حرکت کلی کشور در سال ۸۹ به ویژه در ضمینه ی تحقق شعار همت مضاعف و کار مضاعف در عرصه های مختلف بویژه علم و فناوری ، هدفمند سازی یارانه ها و برخورد هوشمندانه و قوی با تحریم های غرب ، به تبیین شعار جهاد اقتصادی برای سال ۱۳۹۰ و شاخص و الزامات این حرکت عظیم اقتصادی پرداختند و در پایان نیز به بیان موضع جمهوری اسلامی در قبال حرکت های مردمی اخیر در منطقه ، اقدامات فرورانه آمریکا و غرب را تشریح کردند حضرت آیه الله خامنه ای در ابتدای سخنان خود ضمن تبریک مجدد عید سعید نوروز به ملت ایران و همه ی ملتهایی که این عید را گرامی می دارند ، به ارزیابی حرکت کلی کشور در سال ۸۹ بویژه در زمینه شعار همت مضاعف کار مضاعف پرداختند .
و خاطر نشان کردند : ملت و مسئولان در سال گذشته حقیقتاً از خود یک همت والا و بلند نشان دادند و توانستند کار مضاعف انجام دهند که البته نتایج آن در بلند مدت شناخته خواهد شد ولی در همین ماه های اخیر و کوتاه مدت نیز آثار آن در بخش های مختلف مشهود است . ایشان عرصه علم و فناوری را یکی از نمونه های بارز تحقق همت مضاعف و کار مضاعف بر شمردند و افزودند : حرکت علمی بر جسته ای که از چند سال پیش در کشور آغاز شده اکنون شتاب بیشتری گرفته است و این حرکت فزاینده علمی نیز در جهت بدست آوردن دانش و فناوری نو و برتر دنیاست ، رهبر انقلاب اسلامی ، بخش های زیست فناوری ، هوا فضا ، نانو فناوری ، سلول ها ی بنیادی تولید رادیو داروهای بسیار مهم تولید داروهای ضد سرطان ، تولید موتورهای توربین های بادی تولید ابر رایانه ها و انرژی های نو را از جمله دانش های نو و برتر دنیا دانستند و تأکید کردند ، دانشمندان جوان ایرانی با حرکتی شتابنده در حال پیش روی در این عرصه ها هستند و براساس گزارش مراکز معتبر بین المللی شتاب حرکت علمی ایران بیشتر از شتاب جهانی است . حضرت آیه الله خامنه ای در بیان ویژگی های حرکت پر شتاب علمی کشور افزودند : حضور دانشمندان جوان با متوسط سن ۳۵ سال روحیه خودباوری و اعتماد به نفس بالا و شکل گیری زنجیره تجاری سازی تولید علم و تولید ثروت ملی از نکات برجسته این حرکت علمی است . ایشان در خصوص تجاری سازی تولید علم ، خاطر نشان کردند : اگر زنجیره تولید دانش و تبدیل آن به فناوری ، تولید محصول و در نهایت تجاری سازی علم تکمیل شود مسیر تولید علم به تولید ثروت ملی کشور و پاسخ گویی به نیازهای ملت منتهی خواهد شد رهبر انقلاب اسلامی هدفمند سازی یارانه ها را یکی دیگر از نمونه های تحقق همت مضاعف و کار مضاعف خواندند و افزودند : اجرای هدفمند سازی یارانه ها که همه صاحب نظران اقتصادی برآن متفق القول هستند یکی از آرزوهای سالهای متمادی بود که به لطف خداوند در سال ۸۹ آغاز شد و همکاری دولت و ملت هم در اجرای آن عالی بود حضرت آیه الله خامنه ای با تأکید بر اینکه آثار اجرای هدفمندی یارانه ها در بلند مدت آشکار خواهد شد ، خاطر نشان کردند : در همین مدت کوتاه نیز برخی نتایج اجرای هدفمند سازی یارانه ها مشهود است . ایشان از جمله اهداف هدفمند سازی یارانه ها را توزیع عادلانه یارانه ها و گام بلند برای تحقق عدالت اجتماعی بر شمردند و افزودند : از دیگر اهداف این موضوع مدیریت مصرف انرژی و اصلاح واقعی الگو مصرف و اصلاح ساختار اقتصادی کشور است . رهبر انقلاب اسلامی افزایش صادرات غیر نفتی و نزدیک شدن به هدف مهم قطع وابستگی بودجه کشور به نفت را از دیگر نمونه های تحقق شعار همت مضاعف و کار مضاعف در سال ۸۹ دانستند و خاطر نشان کردند نمونه دیگر برخورد هوشمندانه و مقتدرانه مردم و مسئولان با تحریم های غرب به سردمداری آمریکا بود که خوشبختانه با تلاش زیاد و کار متراکم مسئولان در بخش های مختلف دشمن خلع سلاح شد و اکنون خود غربی ها اذعان دارند که تحریم ها دیگر اثری ندارند . حضرت آیه الله خامنه ای اقدامات انجام گرفته در زمینه اشتغال زایی ، ساخت مسکن شهری و روستایی ، احداث بزرگ راه ها و راه ها و ارتباطات الکترونیک را از دیگر نمونه های تحقق همت مضاعف و کار مضاعف در عرصه اقتصادی برشمردند و در جمع بندی حرکت کشور در سال گذشته تأکید کردند : سال ۸۹ به معنای واقعی کلمه سال همت مضاعف و کار مضاعف بود که البته این موضوع فقط به سال ۸۹ اختصاص ندارد و امسال و سالهای بعد نیز باید این موضوع ادامه یابد تا ملت ایران به جایگاه شایسته خود برسند . بخش دوم سخنان رهبر انقلاب اسلامی به تبیین نامگذاری امسال یعنی سال جهاد اقتصادی اختصاص داشت . حضرت آیه الله خامنه ای در این بخش از سخنان خود ابتدا دلیل انتخاب نام (جهاد اقتصادی) برای سال ۹۰ را بیان کردند و افزودند: اگر چه در کشور کارهای اساسی و ضروری باید انجام شود اما صاحب نظران معتقدند یکی از مسایل دارای فوریت و اهمیت بیشتر در این برهه از زمان ، مسایل اقتصادی و حرکت جهاد گونه در این عرصه است زیرا اگر نظام اسلامی توانایی خود را در حل مشکلات اقتصادی به دنیا و همه ملتها نشان دهد ، این موضوع در پیشرفت کشور و عزت ملت ایران تأثیر بسیار زیادی خواهد داشت . ایشان شاخص اصلی در حرکت اقتصادی را رشد اقتصادی پیش بینی شده در برنامه پنجم توسعه دانستند و افزودند : در برنامه پنجم حداقل رشد اقتصادی ۸ درصد پیش بینی شده است که بهره وری نقش زیادی در تحقق این رشد خواهد داشت . رهبر انقلاب اسلامی با تاکید بر این که مسئولان باید اهمیت ارتقای سهم بهره وری در رشد اقتصادی کشور را برای مردم تبین کنند .
خاطر نشان کردند : از جمله اقدامات دیگری که باید در عرصه اقتصادی کشور انجام شود عبارتنداز : کاهش نرخ بیکاری و افزایش اشتغال ، افزایش سرمایه گذاری بخش خصوصی و توانمند سازی بخش خصوصی با ایجاد تعاونی آماده سازی زیر ساخت های حقوقی و قانونی ، حمایت از شکوفایی کار ، ایجاد زمینه های لازم برای صرفه جویی در مواد اساسی بویژه آب مصرفی در کشاورزی و مشارکت مستقیم مردم در اقتصاد . حضرت آیه الله خامنه ای با تأکید برلزوم دادن اطلاعات به مردم در زمنیه اقتصادی و توانمند سازی آنان برای مشارکت مستقیم در اقتصاد افزودند : رسانه ها و بویژه رادیو و تلویزیون نقش مهمی در این زمینه دارند و باید مردم را در خصوص موضوعات و اطلاعات اقتصادی آگاه کنند ضمن آنکه دولت هم باید برخورد فعال تری داشته باشد ایشان در ادامه به بیان الزامات حرکت عظیم اقتصادی در سال ۱۳۹۰ پرداختند و تأکید کردند انجام جهاد اقتصادی نیازمند روحیه جهادی ، استحکام معنویت و تدین در جامعه بویژه در میان جوانان پرهیز از مسائل حاشیه ای و حاشیه سازی ها در کشور و حفظ اتحاد و انسجام ملی در میان مردم ، مردم و مسئولان و در میان مسئولان است . رهبر انقلاب اسلامی با تذکر و هشدار جدی به مسئولان سه قوه در خصوص طرح گله ها از یکدیگر در سطح افکار عمومی خاطر نشان کردند گله مندی میان مسئولان از ابتدای انقلاب اسلامی وجود داشته و طبیعت کار همین است اما این گله ها را نباید میان مردم گشاند و آنها را ناراحت و مأیوس کرد بلکه مسئولان باید گله ها را میان خودشان حل کنند حضرت آیه الله خامنه ای یک تذکر دیگر هم در خصوص نحوه برخورد با نام گذاری های هر سال داشتند و افزودند در برخی مواقع نام گذاری ها و شعارهای سال به صورت انبوه و با هزینه زیاد در تهران و شهرهای دیگر بر روی تابلو در خیابانها نصب می شوند . در حالیکه این کار بی فایده و دارای اشکال و خلاف هدف اصلی از نام گذاری برای هر سال انجام اقدامات عملی است و نه نصب آن شعار و یا عکس های مربوط به آن بر روی تابلوها . غافل نشدن از عرصه های غیر اقتصادی در سال ۱۳۹۰ بویژه عرصه علم و فناوری سومین و آخرین تذکر رهبر انقلاب اسلامی در این بخش بود .

نتیجه :
با توجه به اینکه جهاد اقتصادی را از دید رهبر فرزانه انقلاب اسلامی پی گرفتیم به این حاصل می رسیم که :
جهاد اقتصادی در جهان اسلام این چنین است و تنها رنگ و بوی آن در جهان کنونی در سرزمین های اسلامی لعاب دارد نه در پی پرده رئالیسم و مارکسیم و یا کمونیسم .

همانگونه که جهاد از ریشه جَهَدَ است و از کتاب آسمانی مسلمین می خوانیم که جهاد کنید در راه خدا در حالیکه خداوند بی نیاز است . یعنی جهاد اقتصادی به نفسه از بخشش اموال نشئت گرفته است اما در ظاهر هم معناهای دیگری می توان برای آن جست مثلاً همین که رهبرمان می گوید مسئولان در مقابل یکدیگر و در مقابل ملت و دولت مسئولند همین مسئولند نیاز مبرم به جهاد با نفس دارد و گذشتن از مقام و ثروت در سخنان امام خمینی (ره) به اندیشیدن تدبیر درست در راه اقتصاد مملکت گوشزد می کند .

از این رو جهاد اقتصادی تنها یک کلمه ای مشتق و مرکب نیست بلکه یک هدفی در قالب یک کلمه مرکب آمده است که برداشت صحیح از آن یعنی شناخت راه صحیح اداره مملکت و دولت و ساخت کشوری مستقل و مستحکم به عبارت دیگر جهاد اقتصادی یعنی گذشتن از آمال و آرزوهای انسانی و نفسانی برای رسیدن به جامعه ای صالح ، ثابت و جامع برای ساخت انسانیت و بشریت در جهان هستی زیرا خداوند برای انسان برنامه هایی در کتاب قانون و زندگی انسانی و بشریت آورده است که برای عمل به آنها نیاز است که جهاد اکبر کرد یعنی نفس انسان باید تهذیب شود تا انسان بزرگ گردد انسانی که به نفس اماره خود جرأت جولان دهد به هدفهای اخروی نمی رسد و دنیا محل زندگی او می شود در صورتی که دنیا محل گذراست .

منابع :

* قرآن
۱- نهج الفصاحه چاپ دوم انتشارات انصاریان ، قم ، چاپخانه ثامن الائمه ، ۱۳۸۵ .
۲- قاموس قرآن تألیف علی اکبر فرشی – تهران : دارلکتب الاسلامیه – ۱۳۵۲ .
۳- جهاد اثر استاد شهید مرتضی مطهری چاپ هیجدهم مهر ۱۳۸۸ مؤسسه چاپ فجر.
۴- مبارزه با نفس یا جهاد اکبر از سخنان امام خمینی (ره) ۲اردیبهشت ۵۷ (۲/۲/۱۳۵۷) شماره ثبت ۸۲۶ .
۵- بحارالانوار ج / ۱۶ ، ص ۸۱ .
۶- امام خمینی ، صحیفه نور ، ج / ۳، ۱۳۸۸ . مؤسسه چاپ فجر .
۷- دانش نامه امام علی علیه السلام ج/۷ . اقتصاد ، تهران ، سازمان انتشارات پژوهشکده فرهنگ و اندیشه اسلامی ، ۱۳۸۲ .
۸- میر معزی ، سید حسین ، نظام اقتصادی اسلام (مبانی فلسفی)
۹- مصباح یزدی ، محمدتقی ، حقوق و سیاست در قرآن.
۱۰- مکارم شیرازی (ناصر و ... ) تفسیر نمونه ، جلد ۲۳
۱۱- نهج البلاغه ، سید جعفر شهیدی ، خطبه ۱۴۲ .
۱۲- مجله خانواده سبز . هشتمین روز هفته . شماره ۱۷۴، ۱۵ اسفند ۸۵، ۱۶ صفر ،۶مارچ۲۰۰۷ .
۱۳- روزنامه افق حوزه . چهارشنبه ۱۷/۱/۹۰ . سال نهم شماره ۳۰۴ .
Share/Save/Bookmark